Wormenbak FAQ

Worm

Een paar weken geleden ben ik een wormencompostbak begonnen. Aangezien ik bij iets nieuws meestal full nerd ga, heb ik me intussen ingelezen over het wel en wee van compostwormen. Al snel merkte ik dat iedereen wel iets zei, maar haast niemand alles. Vandaar dat ik mijn eigen FAQ heb gecompileerd: de lijst van Frequently Asked Questions. (Commentaar, vragen en aanvulingen zijn van harte welkom!)

Met ‘mijn’ wormen lijkt het goed te gaan. Wel ben ik op zoek naar een boek over de sociologie van wormen. Communiceren ze, en zo ja hoe? Vormen ze kolonies? Hebben ze een groepsgevoel? Hoe reageert een groep wormen als er ineens nieuwelingen bij komen? Herkennen wormen elkaar? Werken ze samen, en helpen ze elkaar? Weten ze wie hun eigen babies zijn, en wie hun ouders? Is verwantschap relevant? Herkent een regenworm een compostworm of potworm als soortgenoot?

Weten ze van elkaar dat er verderop een extra lekker hapje ligt, en zo ja: hoe geven ze dat door? En sowieso: hoe weet een worm eigenlijk waar eten ligt? Hij heeft immers geen oren, ogen of neus – misschien is het een kwestie van net zolang kruipen totdat je iets eetbaars tegenkomt.

Slapen wormen? Zijn ze overdag actiever dan ’s avonds, of maakt dat ze niet uit? Hoe verdedigen ze zich tegen mogelijke vijanden, of tegen barre omstandigheden? Migreren ze?

• Wat weet je inmiddels over wormen?

Wormen hebben geen tanden. Ze kruipen over afval heen en laten daarop bacterien en enzymen achter die het spul ‘voorkauwen’. Na een paar dagen is het voedsel voorverteerd en kunnen de wormen het opzuigen.

Ze hebben geen longen; ze ademen door hun huid, en als die uitdroogt, gaan ze dood. Als ze uit je wormenbak kruipen, zullen ze niet verder komen dan een metertje, en dan stikken. Wordt de omgeving te nat, dan verdrinken ze; daarom kruipen regenwormen bij zware regenval naar het aardoppervlak.

De belangrijkste organen bevinden zich in het voorste deel van het dier. Wanneer je een worm in tweeën snijdt, groeit die niet uit tot twee wormen, zoals de volksmond wil; het stuk met de kop vormt een nieuwe worm, maar het stuk met de staart sterft. Een worm heeft geen ogen of oren, maar kan wel licht en trillingen waarnemen. Vooraan in de kop heeft hij een paar (piepkleine) hersenen.

De biologie van een worm

De anatomie van een worm [bron: pinterest]

Wormen hebben vijf paren van twee hartjes, bij elkaar dus tien. Het zijn tweeslachtige dieren: ze hebben, voor in hun lichaam, zowel mannelijke als vrouwelijke geslachtsorganen. Tijdens de voortplanting wordt het sperma uitgewisseld. Wanneer de ring die aan de buitenkant zichtbaar is, wordt losgetrokken, vindt de bevruchting plaats. In de gestripte ring vormen zich coconnetjes (die zien eruit als een kleine citroen) waaruit de jongen worden geboren. In het beste geval verdubbelt de wormenpopulatie zich elke drie maanden.

Een compostworm kan onder optimale omstandigheden 7 jaar oud worden. [naar boven]

• Wat vinden compostwormen lekker?

Voor een compostbak gebruik je tijgerwormen. Wormen houden van groente en fruit. Verwen ze af en toe met koffiedik, thee (*) of oesterzwammentaart. Ze houden niet van ui, hete pepers en knoflook en zijn geen fan van citrusvruchten. Snijd het afval klein: dan is er meer oppervlak om overheen te kruipen en enzymen op achter te laten; dat zorgt voor een snellere voorvertering. Ook ‘kapot’ voer is makkelijker voor te verteren: snijd druiven open, kneus of scheur slablaadjes, etc.

(*) Theezakjes blijken tegenwoordig deels van plastic te  zijn: vaak zijn ze aan elkaar gelijmd, en soms zijn ze van nylon. Niet gezond voor de wormen dus. Ik zou ze alleen losse thee geven, geen zakjes!

Experimenteer door soorten afval naast elkaar te leggen, en kijk wat het snelst weg is. (De mijne blijken werkelijk dol te zijn op courgettes.) Sluit elke laag ‘groen’ af met een laagje karton of ander ‘bruin’ voer. Voldoende karton is belangrijk voor een goede zuurgraad, de zuurstoftoevoer en de vochthuishouding.

Wormen eten niet het karton of het keukenafval zelf, maar jagen op de micro-organismen, die zich op hun beurt weer voeden met het afval en het vocht daaruit dat in het karton trekt. En in dat proces slurpen de wormen ook het door de micro-organismen afgebroken afval en karton naar binnen.

Droog materiaal kunnen ze niet eten; daarom is een vochtig klimaat essentieel voor de compostering – en sowieso voor de overleving van de wormen zelf. Let op: terwijl de bovenlaag vrij nat kan aanvoelen, kan de bak onderin een stuk droger zijn. Je kunt, als je compostbak eenmaal op gang is, aan de hoeveelheid wormenthee zien of alles goed gaat: neemt die af, dan wordt je bak wellicht te droog.

Wormen worden dik en bleek wanneer het voedsel te nat is. Meng er in dat geval wat droge bladeren, karton of papiersnippers door. Keer de bovenste laag voorzichtig om met een lepel en maak aan de oppervlakte enkele gaten voor de afvoer van vocht.

Haal rottend voedsel altijd uit de bak. [naar boven]

• Wat is groen en bruin voer?

Bruin voer is rijk aan koolstof: karton, papier (geen glanzend papier), koffiedik (mag met filter), losse thee, versnipperd snoeihout, zaagsel, dode bladeren, stro, hooi en maiskolven. Groen voer is rijk aan stikstof: tuin- en keukenafval, aardappelschillen, fruit- en groenteresten, biologische bananenschillen, resten uit de groente- en siertuin en groen snoeiafval. Rood voer is taboe: gekookte groente- en fruitresten, zuivel en kaas, pasta, brood, vlees, botten, snijbloemen en niet-biologische bananenschillen (die bevatten gif). Doe rustig aan met ui. Voer geen versgemaaid gras: dat gaat broeien en zorgt voor oververhitting in de bak. [naar boven]

wormenvoer

Wormenvoer met henepmatje [bron: Wormenkrukje]

• Wat is de ideale voedselverdeling?

Gebruik minstens 20 procent karton en kranten, en maximaal 30 procent koffiedik. Dek elke laag groen afval af met een laagje karton of met proppen van klein gescheurde kranten. Strooi om de twee weken een eetlepel mineralen, bijvoorbeeld lavameel.

Als je een dikke laag ‘groen’ afval hebt, kan er geen zuurstof bij. Je krijgt dan anaerobe compostering. Dat gaat enorm stinken en er ontstaat een slijmerige massa, waarin je wormen stikken. [naar boven]

• Waarom is karton belangrijk?

Voor de zuurgraad, voor de vochtregulatie (karton is een prima vochtabsorbeerder) en voor de luchtigheid. Vooral golfkarton zorgt door de fijne kanaaltjes voor de toevoer van zuurstof in je wormenbak. Het vochtige, met afvalsap doordrenkte karton is voorts een ideale hechtingsbodem voor allerlei micro-organismen.

Scheur het karton in stukken van circa 5 cm. Je kunt ook (kranten)papier gebruiken: scheur dat in stukjes en maak daar propjes van (voor extra lucht), of haal het door de versnipperaar. Kies liever niet voor gebleekt papier. Mijd glanzend papier (zoals glossy’s), dat neemt amper vocht op en zit vol inkt. Drukinkt is tegenwoordig vervaardigd op sojabasis en kan geen kwaad, maar sommige mensen gebruiken liever geen krantenpagina’s met kleurenadvertenties.

Karton en papier natmaken moet zeker in het begin, wanneer je de wormen net in de wormenbak hebt gezet: dan is er nog geen vocht dat uit afval vrijkomt. Na verloop van tijd kun je gewoon droog karton op het afval leggen; het wordt vanzelf nat.

Nat karton als afdeklaag kiezen kan ook goed (dan is het bovendien makkelijker te scheuren). Karton droogt snel op, en een te droge omgeving is een groter probleem voor wormen dan een te natte. [naar boven]

• Hoe start je op?

Maak de kweekgrond waarin je wormen kreeg, goed vochtig. De vuistregel: als je een handje ervan uitknijpt, moeten er een paar druppels tussen je vingers lopen. Maak een bedje van vochtig, verkreukeld karton in de bovenste ring en strooi daar de vochtige kweekgrond met de wormen op uit.

Laat de wormen geleidelijk wennen aan het eten van keukenafval. De eerste dagen geef je af en toe een paar lepels uit het zakje wormenvoer dat je bij je wormen hebt gekregen. Je hoeft niet veel voedsel toe te voegen: de kweekgrond bevat voldoende om de wormen een paar weken in leven te houden. Begin na een week voorzichtig wat afval toe te voegen.

Geef je wormen in het begin vooral niet teveel afval. Begin met een handjevol om de dag en voer de hoeveelheid geleidelijk op. Als je bak begint te stinken, geef je je wormen meer eten dan ze aankunnen, en dan gaan ze misschien dood.

Je kunt elke paar weken voorzichtig met een schepje of lepel in de compost graven om te kijken of de wormen floreren en of het composteringsproces goed op gang komt. [naar boven]

• Wanneer (en hoeveel) kun je ze voeren?

De wormen horen een paar centimeter onder de oppervlakte te zitten, net onder het afval. Zitten ze dieper, dan heb je ze teveel eten gegeven. Zitten de wormen aan de oppervlakte en is er bijna geen voedsel meer over, dan hebben ze serieus trek in een hapje (of eigenlijk: een slokje).

De Eisenia Fetida (redelijk klein en rood geringd; een rustig type; die zal de bok niet snel verlaten) kan ongeveer zijn eigen gewicht in afval per dag omzetten in vermicompost. Daarbij slinkt het volume van je afval tot 20 procent. De Eisenia Hortensis (groter en bruinrood, en een iets onderzoekender type: die trekt erop uit) eet iets minder.

De Eisenia Fetdia en de Eisenia Hortensis [foto: redwormcomposting.com]

Als je opstart met een handvol wormen, kun je dus ongeveer een handvol afval per dag in je ton kwijt. Volg deze vuistregel: de laag vers keukenafval mag niet dikker zijn dan 5 cm.

Graaf soms voorzichtig door de bovenste laag van de bak om te controleren hoe diep het onverwerkte afval zit. In een gezonde bak zit de afgewerkte compost ongeveer 5 tot 10 cm onder de bovenste laag. Een ‘gezonde’ bak heeft een mix van volwassen en jonge wormen: ze planten zich alleen voort als ze het naar hun zin hebben. Als het onverwerkte voedsel zich opstapelt, wacht dan met voeren tot de wormen het al aanwezige voedsel opgegeten hebben.

In de onderkant van de bovenste ring zou het voedsel volledig omgezet moeten zijn in wormenmest. In de compost vlak onder de laag voedsel zouden ook eitjes van de wormen moeten zitten; die leggen ze in verse compost, vlak onder het voedsel waarvan ze nog aan het eten zijn. [naar boven]

• Kruipen de wormen niet uit de bak?

Wanneer ze net in hun nieuwe onderkomen zitten, zullen ze de bak uitgebreid verkennen. Je zult ze, bij inspectie, overal in de bak aantreffen. Zijn ze eenmaal gewend, dan zullen ze niet snel op excursie willen – behalve wanneer het niet pluis is in je wormenbak.

Heb je de bak binnen, dan kun je de eerste week het licht aanhouden in de buurt van de bak. Wormen houden niet van licht, en om dat te mijden blijven ze liever binnen.

Omdat ik af en toe toch wat wormen op de vloer aantrof – niet veel hoor: in vier weken tijd slechts vijf, waarvan eentje een dappere poging deed om langs de muur omhoog naar de wastafel te kruipen – heb ik de bak voorzichtig uit elkaar gehaald om te zien hoe ze dat flikten. Ik verdacht het aftapkraantje: hoewel dat dicht zat, leek het me de enige uitweg. En jawel: onderin de lekbak zat een flinke hoeveelheid wormen.

Zodoende heeft mijn wormenbak nu een ‘rokje’. Ik heb een flink stuk zwarte vitrage genomen (vitrage is synthetisch, dat eten ze niet op), dat over de lekbak gelegd, en daar de onderste bak op gezet. De wormenthee kan makkelijk door de vitrage sijpelen, maar de wormen kunnen er niet doorheen. Bijkomend voordeel: de wormenpoepjes belanden niet in de lekbak. Je filtert de wormenthee dus meteen! [naar boven]

Vitrage en onderste bak

Wormenbak met rokje

• Hoe ‘organiseer’ je de bak?

Dat hangt een beetje van het soort bak af, maar de meeste hebben verschillende lagen (emmers, of ringen) die je op elkaar stapelt. In de een-na-bovenste leg je een laag gesnipperd nat karton; daarop schud je voorzichtig de zak met het substraat en de wormen leeg. In de bovenste ring leg je weer nat karton, en daar bovenop wat voer. De wormen zullen door de gaatjes tussen de verschillende ringen heen en weer kruipen.

De bovenste bak, met het voer, vul je geregeld aan. Hij zal steeds flink slinken: van wat je erin gooit, blijft ongeveer een vijfde als compost over, en een flink deel daarvan zal in de bak eronder vallen. Zit de bovenste bak vol, dan zet je daar een schone, lege ring bovenop. Die bedek je weer met nat karton en hup, je kunt weer verder met voeren.

Wanneer alle ringen vol zijn – de meeste mensen hebben er drie, voor grotere huishoudens (of met veel snoeispul) kun je er vier nemen – haal je de onderste ring weg. Die zit inmiddels vol met compost en al het voer zal verteerd zijn. Doe de compost in een zak (of verspreid die in je tuin), en je hebt weer een lege ring die bovenop kan.

De onderste ring weghalen is overigens nog niet zo makkelijk: de wormenton is al met al nogal zwaar. Wat ik doe: wat kranten uitspreiden, het deksel van de bak halen en omgekeerd op de kranten neerleggen, twee stenen tegenover elkaar in het deksel leggen en daarop de bovenste ring zetten. (De stenen dienen om wat afstand tussen deksel en ring te houden: bijna altijd zijn er wormen die juist van de ene ring naar de andere kruipen; zou je de ring zonder stenen ertussen op het deksel zetten, dan plet je die wormen – en dat is niet de bedoeling). De andere ringen kun je dan stuk voor stuk voorzichtig op de bovenste ring zetten, net zolang tot je bij de onderste bent. Haal die er tussenuit en zet de overige ringen in omgekeerde volgorde terug.

Haal de compost uit de verwijderde ring en maak hem goed schoon. Gebruik water, geen schoonmaakmiddelen. [naar boven]

• Er zit schimmel in de wormenbak!

In de eerste stadia van het composteringsproces kan een wollige grijzige schimmel ontstaan. Die is niet schadelijk en heeft geen effect op de wormen. Sterker: schimmels zijn belangrijk voor de wormenbak. Grote witte vlokken op het afval zijn ook niet erg. Na een aantal dagen zijn die weer verdwenen. Mocht zo’n vlok te lang blijven liggen, dan kun je die eruit halen. De wormen eten die kennelijk liever niet. [naar boven]

Een schimmelwaas waarover ik licht bezorgd was, temeer daar ik de wormen minder zag. Ik heb het na twee dagen, toen het een donsje begon te worden, verwijderd (de plukjes opgepikt met een pincet); daarna zag ik weer meer wormen. Kennelijk was het een goed idee om het dons weg te halen.

• Last van fruitvliegjes?

Zorg dat je het keukenafval steeds bedekt met een dikke laag karton. Proppen natte kranten of dode bladeren zijn ook geschikt. Een hennepmatje voorkomt zowel het in- als het uitvliegen van de fruitvliegjes. Wat ook helpt: de zuurgraad verlagen (fruitvliegjes zijn dol op zuur) met wat extra lavameel. Je kunt tevens een fruitvliegjesval naast je wormenton zetten (en naast je fruitschaal).

Doorbreek desnoods de cyclus door het deksel van je wormenbak gedurende drie weken af te dekken met een vochtige doek. Je kunt in de bovenste ring een laagje zand of een hennepmatje leggen en je wormen drie weken niet voeren; vliegjes die uit de eitjes kruipen, kunnen dan nergens heen en gaan dood. [naar boven]

• Er groeit iets raars in mijn wormenbak!

Tussen het afval zitten soms ook dingen die kunnen ontkiemen, en dat doen ze dan: de wormenbak is immers rijk voorzien van compost, en lekker warm en vochtig. Bij het substraat waarin ik mijn eerste wormen kreeg, van een wormenhotel uit de Amsterdamse Pijp, zaten kennelijk ook zaadjes, want al na een paar dagen kwam er iets groens op.

Ik pluk de kiemen er soms uit, maar je kunt ze ook laten groeien. Uit nieuwsgierigheid heb ik vijf ontkiemde zaadjes in een potje gedaan, dat nu in de vensterbak staat: ik wil graag weten wat eruit komt. Ook een ongebrande pinda die tussen de doppen zat die ik in de bak had uitgestrooid, ontkiemde vrolijk.

Onbekende kiem in mijn worrmenbak, inmiddels vaste klant. De glanzende zwarte dingen eromheen zijn wormenpoepjes: de vermicompost.

Een vaste gast in wormenbakken zijn paddenstoelen. Niks aan de hand, de wormen lusten ze best.  Ze zijn trouwens ook dol op oesterzwammentaart. Dat is de ‘koek’ die overblijft nadat je oesterzwammen op koffiedik hebt geteeld. Na de oogst van de zwammen kiep je je kweekemmertje om en snijdt die in zes of acht punten. Je begint een nieuwe zwammenteelt met een taartpunt, verkruimeld en gemengd met vers koffiedik, en je geeft een verkruimelde taartpunt aan de wormen. Dubbel gerecycled! (De rest van de taart kun je uitstrooien in je tuin, als je die hebt.) [naar boven]

• Ik zie geen wormen in de bak?

Meteen nadat je het deksel hebt opgetild, zie je er geheid een paar wegschieten voor het licht (dat kunnen ze onverwacht rap) – je stoort ze dan in hun dagelijkse bedrijvigheid, zoals over het voer kruipen om daarop hun enzymen achter te laten. Je kunt wel zien dat ze langs zijn geweest: glanzende sporen over het karton, en overal kleine, korrelige poepjes: de humus. En je kunt ze trouwens wel horen knisperen: dat bewijst dat ze in beweging zijn.

Wanneer ze hun nieuwe huis hebben onderzocht, zullen de wormen uit het zicht blijven en zich verstoppen in de compost of net onder de bovenste voedsellaag. Komen ze massaal naar boven, dan is dat een signaal om je wormenbak te onderzoeken op problemen, zoals het vochtgehalte of de zuurgraad. Of ze hebben honger! Want hongerige wormen trekken naar de oppervlakte.

Je weet dat je een gezonde bak hebt wanneer die niet stinkt, en je zowel grote als kleine wormen in je bak ziet. De kleintjes zijn het bewijs dat ze zich vermenigvuldigen. [naar boven]

• De wormen liggen ineens allemaal op een hoop bovenin!

Bij grote stress zullen de wormen naar boven komen en met z’n allen op een kluitje gaan liggen: ze vormen een wormenknoop. Ze doen dat bijvoorbeeld wanneer de omgeving te nat is (dan zullen ze verdrinken, dus snellen ze naar de oppervlakte), te zuur, of te heet.

Onderzoek je bak goed om te bekijken wat er aan de hand is. Als er te veel voer ligt en de laag afval te dicht wordt, gaat het broeien in de bak. Schap dan de bovenste laag weg en voeg wat karton toe, voor extra luchtigheid en zuurstof. Ventileer de bak een paar dagen door het deksel eraf te halen (en leg er een doek op om te voorkomen dat de wormen je hotel verlaten, of zet er een felle lamp boven).

Ook trillingen – bijvoorbeeld van een wasmachine in de buurt – kunnen zo’n paniekreactie veroorzaken. [naar boven]

• Wanneer heb je te veel wormen in je bak?

Tijgerwormen planten zichzelf snel voor, ze verdubbelen elke drie maanden in aantal. Na een tijdje zul je merken dat er meer zijn en het afval sneller ‘op’ is. Maar er zullen nooit te veel wormen komen: de diertjes vinden vanzelf een evenwicht tussen de hoeveelheid voedsel, de beschikbare ruimte en hun eigen aantal.

Mocht je toch vinden dat er te veel wormen in de bak zitten, dan kun je altijd een handjevol weggeven aan iemand die een wormenbak wil opstarten. Nieuwe jonge wormen nemen dan snel de plaats van hun voorgangers in.

Heb je een tuin? Dan kun je daar je overtollige wormen in loslaten. Leg ze in hoopjes op de grond, met wat van hun eigen compost eroverheen ter bescherming (voor je het weet pikken de vogels ze op). Ze zullen zich snel een weg in de grond banen. [naar boven]

Vruchtbare worm

Vruchtbare compostworm [bron: Wikimedia]

• Hoe werkt de voortplanting?

Vruchtbare wormen vormen een ring om hun lijfje. Ze gaan naast elkaar liggen, in tegengestelde richting, met de ringen tegen elkaar aan. Daaruit vormt zich dan een soort speekselfilm die beide wormen omvat; daarbinnen wisselen ze sperma uit. Dat proces duurt een paar uur.

Daarna verhardt de ring zich en kruipt de worm eruit, en legt zijn eitjes en sperma erin. Dat wordt een kleine cocon, waarin de eitjes groeien. De worm legt er een maand lang eitjes in, ongeveer één per week. De cocon is ongeveer zo groot als een rijstkorrel; in het begin is-ie helderwit, later wordt hij donkerder. In een cocon zitten, afhankelijk van het soort worm, één (Eisenia Hortensis) tot vier (Eisenia Fetidia) wormenjongen.

De eitjes kunnen een jaar overleven en komen onder goede omstandigheden met een week of drie uit.

Pasgeboren wormpjes zijn ongeveer anderhalve centimeter lang, en groeien snel. Na twee tot drie maanden zijn ze zelf vruchtbaar. [naar boven]

Cocons

Cocons

• Wanneer (en waarom) gebruik je lavameel?

Lavameel zorgt ervoor dat de wormenbak niet te zuur wordt. Voeg elke vier tot zes weken een handje lavameel toe om de compost pH-neutraal te houden (geplette eierschalen hebben dezelfde werking). Voeg meteen lavameel toe wanneer je dunne katoendraad-achtige witte wormpjes ziet. Deze potwormen (enchytriads – ze zijn 3 tot 30 millimeter lang, en pigmentloos) zijn onschadelijk, maar zijn een indicatie dat de compost te zuur of te nat is. De ideale pH-waarde is neutraal.

Helaas eten potwormen levend organisch materiaal. Dat betekent dat ze dus ook wortels van planten kunnen eten. Met andere woorden: je wilt ze eigenlijk niet in je compost hebben.

Potwormen

Potwormen [bron: Wormenkwekerij Wasse]

Mug

De langhoornmug (dood)

Eenmaal volwassen verandert de potworm in een mug: eentje uit de familie Keroplatidae (langhoornmuggen).

In een verhouding van 240 gram per vierkante meter is lavameel trouwens ook een goede meststof voor je tuin, speciaal waar je zure condities wilt tegengaan (en je die meer alkalisch wilt maken). [naar boven]

• Hoe snel begint het composteringsproces?

In de eerste maand moeten de wormen wennen en zullen ze weinig eten; hun honger komt op gang zodra ze in hun gewone doen raken. Kort daarna kun je ook gezinsuitbreiding verwachten: ze gaan zich voortplanten. Dan moeten er meer mondjes worden gevoed, en kun je de hoeveelheid afval langzaam opvoeren.

In de loop van de tweede maand kun je de eerste vloeibare plantenvoeding aftappen, afhankelijk van de vochtigheid van het menu dat je de wormen serveert.

Een handvol keukenafval heeft zes tot acht weken nodig om volledig in compost te worden omgezet. De meeste mensen wachten echter totdat alle ringen van de wormenbak vol zijn voordat ze de compost uit de onderste ring oogsten. Als je continu voedsel toevoegt, zal dat normaal gesproken zes tot twaalf maanden duren. [naar boven]

• Wat is wormenthee?

Meer dan 75 procent van het voer wordt getransformeerd tot hoogwaardige vloeibare plantenvoeding: wormenthee (officieel: percolaat). Je houdt ongeveer 20 procent compost over van het afval dat je in je wormenbak doet Het vocht van de compost belandt in de opvangbak onderin; dat kun je aftappen via het kraantje.

De wormenthee is donker en reukloos. Je kunt hem aan je planten geven voor extra voeding. Bewaar de wormenthee in een fles in de koelkast of op een donkere, koele plek (max. 6 maanden). Voor gebruik verdun je het percolaat met kraan- of regenwater, in een verhouding van 1 op 10. [naar boven]

• Wanneer is de onderste ring goed gecomposteerd?

Je kunt aan de inhoud zien of het spul volledig gecomposteerd is: het is dan zwarte, rulle aarde geworden. Meestal zijn de wormen inmiddels naar boven verhuisd, waar het voedsel is, maar het kan zijn dat er nog een verdwaalde worm in de onderste bak zit. Wanneer je de compost voor kamerplanten gebruikt, kun je even zoeken of er nog een worm in zit. Gebruik je de compost voor de tuin, dan kan zo’n verdwaalde worm gewoon meeverhuizen. [naar boven]

• Wat als de onderste nog niet volledig is gecomposteerd?

Er kunnen meerdere redenen zijn waarom de bovenste ring al vol is voordat de onderste ring volledig is gecomposteerd: van een te lage temperatuur tot te veel afval. Je hebt een aantal opties:

  • Kijk of de compost in de onderste twee ringen zover geslonken is dat je de inhoud ervan kunt samenvoegen.
  • Haal de grootste stukken onverteerd afval uit de onderste ring en doe die in de bovenliggende ring. De onderste ring bevat nu vooral compost, en kan in je tuin worden geleegd.
  • Pak een teil of emmer en doe daar de inhoud van de onderste ring in. Laat deze bak afgedekt op een rustig plekje staan, terwijl de wormen hun werk voltooien. Tegen de tijd dat (bijna) alles is omgezet in compost, kun je de wormen terugverhuizen naar hun hotel, en de emmer in de tuin legen.

Maak daarna de onderste ring goed schoon (met water, nooit met zeep) en zet ’m bovenaan. Dit is je nieuwe afvalbak. [naar boven]

• Hoe versnel je het composteringsproces?

  • Snijd het afval klein: hoe kleiner het voer, hoe groter het oppervlak dat de enzymen kunnen bewerken. Dan kunnen de wormen het sneller opeten.
  • Net als mensen worden wormen actief van cafeïne, en actieve wormen hebben meer honger: doe meer koffieprut in je wormenbak. (Koffieprut is sowieso goed: de verhouding koolstof/stikstof ervan is ideaal voor de wormen.)
  • Zorg voor meer compostwormen in je wormenbak. Een wormenkolonie kan zich in drie maanden tijd verdubbelen, en kan dan ook de dubbele hoeveelheid afval verteren. Moedig de voortplanting aan met wat extra koffieprut. [naar boven]

• Stinkt het?

Een gezonde wormenbak stinkt niet; die ruikt naar verse bosgrond met een vleugje van de etensresten die je recent hebt gevoerd. Compostwormen eten je afval op zodra het begint te rotten, nog voordat de bacteriën die de stank veroorzaken zich kunnen ontwikkelen.

Als je bak begint te stinken, geef je je wormen dus kennelijk meer eten dan ze aankunnen. Stank kan ook ontstaan als er te weinig zuurstof in de wormenbak zit. Check of de gaatjes in de bodem van de ring niet verstopt zijn. Je kunt ook overtollig afval verwijderen en wat extra karton toevoegen.

Zorg dat de laag afval nooit meer dan 5 cm dik is. [naar boven]

De wormen zijn lekker bezig. Het witte stukje links is een deel van de oesterzwammentaart.

• Waar zet je zo’n bak?

Je wormenton kan in de tuin, op het balkon, in de keuken, of waar je maar plaats hebt. Er zijn ook mensen die in hun buurt een gezamenlijk wormenhotel onderhouden (zie ‘buurtcomposteren’). Er zijn kleine wormentonnen (de ‘wormenkruk’), grote, chique uitgevoerde en zelfgekluste exemplaren, gemaakt van een paar op elkaar gestapelde emmers.

Zorg dat je wormenton of -bak niet te heet staat: in de volle zon wordt de temperatuur in de bak te hoog, en dat kunnen je wormen met de dood bekopen. Zet hem op een schaduwrijke plaats. Staat je bak ook ’s winters buiten, pak hem dan in een dikke laag bubbeltjesfolie als het vriest. Wanneer het koud wordt, zullen je wormen minder actief worden (en dus minder afval kunnen verwerken). De ideale temperatuur voor wormen is tussen de 15 en 25 graden.

De mijne staat in de badkamer, naast de wc. In mijn tuintje wordt het ’s zomers snel heet en er zitten veel mieren, die ik er liever niet als extra gasten in heb. Een tweede voordeel: de temperatuur is er constant, dus mijn wormen kunnen gestaag dooreten. Derde voordeel: ik loop net effies sneller met een handje voer naar de wc dan naar buiten. [naar boven]

• Op vakantie?

Een werkende wormenbak een tijdje alleen laten, zonder tussentijdse voeding, is geen probleem: de diertjes kunnen vier weken zonder. De wormen reguleren hun activiteit naar gelang de hoeveelheid voedsel die voorhanden is. Vergeet niet voor vertrek alle vloeistof af te tappen en meng wat karton of versnipperd krantenpapier in de bak. Zet de kraan open met een bakje eronder, om overtollig vocht op te vangen.

Je kunt de buren vragen om af en toe een handje wormenvoer in de bak te strooien. [naar boven]

• Waar dient het (her)startpakket voor?

Het complete (her)startpakket bevat hennepmatjes, lavameel, wormenvoer en kweekgrond. De kweekgrond heb je nodig als je wormen het zwaar hebben gehad (vanwege een hete zomer of een extreem koude winter, of weinig eten tijdens je vakantie). Het wormenvoer gebruik je als je wormen moeten aansterken of als je de buren vraagt je wormen te voeren bij langere afwezigheid. De hennepmatjes helpen bij het tegengaan van fruitvliegjes. Het lavameel voorkomt een te zure bak en helpt tegen fruitvliegjes en potwormen. [naar boven]

• Bronnen

[naar boven]


Aantal reacties: 4

  1. ≡ 09 Jun 2021 ≡ 09:45

    Jacobs Douwe Egberts (van Pickwick-thee) laat aan de Volkskrant weten dat ‘een heel klein deel’ van het assortiment bestaat uit plastic theezakjes, die zijn zowel van nylon als pet. Unilever (onder andere Lipton Tea) laat weten dat sommige piramidezakjes van petplastic zijn gemaakt.

    de labeltjes van Lipton ‘smelten’ aan mijn theepot…je bent dagen bezig om het er weer vanaf te krijgen!

  2. url url'>Spaink ≡ 09 Jun 2021 ≡ 15:17

    Oi. Niks voor de wormen, dus! Ik zet het in de FAQ, dankjewel!

  3. ≡ 16 Jun 2021 ≡ 12:05

    Heel fijn alles zo bij elkaar en duidelijk. Wat ik mis op alle sites is hoe vaak je de verdunde wormenthee aan je planten kunt geven, 1x per week/maand?

  4. url url'>Spaink ≡ 18 Jun 2021 ≡ 11:52

    Elly @ 3: net zo vaak als je met Pokon zou doen – zo eens in de vier weken, en niet in rusttijd.

Schrijf een reactie

E-mail adressen worden niet getoond noch aan derden doorgegeven.
Verplichte velden zijn gemarkeerd met een *